Reformy Atatürka w Turcji i ich wpływ na kwestie polityczno-religijne na Bliskim Wschodzie

Posted By: Marcin Pietrzyk 9 marca, 2026

STRESZCZENIE

W artykule analizowana jest wizja reform Atatürka z lat dwudziestych XX stulecia oraz pozycja sekularyzmu wśród wybranych systemów politycznych na Bliskim Wschodzie i w świecie muzułmańskim po roku 1923. Reformy Atatürka zapoczątkowały proces tworzenia nowego ładu politycznego i społecznego na obszarze Anatolii po upadku ottomańskiego kalifatu. Proces rozpoczęty przez turecką rewolucję był także częściowo powielany w niektórych częściach świata muzułmańskiego.

Słowa kluczowe:

Mustafa Kemal Atatürk, turecka rewolucja, sekularyzm, kalifat

Artykuł ukazał się w publikacji: Praca zbiorowa, red. nauk. dr Bartłomiej Pączek, Czarny Ląd i świat Arabski. Siła argumentu czy argument siły?, Akademia Marynarki Wojennej w Gdyni, Koło Naukowe Bezpieczeństwa Morskiego, Gdynia 2016, ss. 211-231.

Zdjęcie pochodzi z Muzeum Kongresu Narodowego 1919 roku w Erzurum w Turcji.

PDF

Ważnym procesem, które ukształtowało współczesny Bliski Wschód, a w szczególności Turcję, stały się reformy Kemala Atatürka w Turcji. Celem referatu jest analiza wspomnianych reform w Republice Tureckiej, także ich wpływu na inne państwa muzułmańskie. W artykule główny nacisk położono na analizę wydarzeń z XX wieku, tym niemniej aktualizowano pewne fakty w świetle ostatnich wydarzeń Wiosny Arabskiej, czy powstania Państwa Islamskiego. Pierwotnie referat przedstawiono w wersji angielskiej w ramach międzynarodowej konferencji pt: „Change and Stability. State, Religion and Politics in the Modern Middle East and North Africa” w Krakowie w maju 2009 roku.

            Upadek Imperium Ottomańskiego zmienił znacząco obszar Bliskiego Wschodu[1], rolę często nowych państw, systemów politycznych oraz mentalność społeczeństwa. Jedną z ważniejszych implikacji tureckiej rewolucji, stało się wprowadzenie państwa świeckiego, opartego na europejskim prawie cywilnym. Wspomniany wpływ europejski przełożył się na rozdział religii od państwa, czy likwidację niektórych instytucji religijnych. Dla obserwatorów przemiany te przypominały m.in. europejską Reformację, czy rewolucję francuską (wraz z ideami Oświecenia). Główne zmiany społeczne dotyczyły wprowadzenia sądów cywilnych, czy nowych praw dla kobiet np. zakazu poligamii. Momentem przełomowym był rok 1923, kiedy doszło do utworzenia Republiki Tureckiej.

            W innym regionie świata, niewiele wcześniej, doszło do wybuchu rewolucji październikowej w Rosji w 1917 roku. Jednakże kemaliści i tureccy socjaliści wskazywali, aby nie wdrażać bolszewickich idei w obrębie tureckiego społeczeństwa, które zresztą były traktowane jako konkurencyjne, względem postępu kemalistów. Pomimo tego pewne siły zachodnich aliantów było skłonnych uznawać niektóre ważne zgromadzenia narodowe przyszłych kemalistów (np. w Erzurum, czy Sivas), jako wynik zaangażowania bolszewików w sprawy tureckie[2]. Francuski pisarz, sympatyk tureckiego ruchu narodowego, Claude Farrère wyjaśniał jednakże, iż Kemal nie był ateistą, nie zamierzał wprowadzać w Turcji sowieckiego modelu. Porównując ówczesne kwestie rosyjskie, religia nie była wrogiem dla nowego państwa tureckiego.

            Jakie czynniki stanowiły esencję reform Atatürka? W roku 1938 Peyami Safa napisał „Refleksje nad Turecką Rewolucją”, opisując podział na opcje turecką, zachodnią, islamską i inne ideologie, istniejące w schyłkowym okresie istnienia Imperium Ottomańskiego. W jego wizji rewolucja jest ograniczona cywilizacyjnymi granicami, bowiem tylko może być zrealizowana na ziemiach Turanu[3]. Jedna z jego tez określała religię jako produkt konkretnej cywilizacji, co oznaczało, iż dana religia nie może być uniwersalna. W ten sposób podobnie jak w zachodnich ideologiach, miejsce religii w państwie zostało ograniczone. Dodatkowo Safa wierzył, iż Turcja stanowi specyficzny pomost łączący Europę z Bliskim Wschodem, co związane jest z jej historycznym posłannictwem tworzenia pomostów kulturowych, także w sferze religijnej. Turcja starała się też wykreować na lidera nowych, ważnych zmian na płaszczyźnie religijnej w świecie muzułmańskim na początku XX wieku.

            Najważniejszym elementem reform Atatürka stało się utworzenie nowego państwa świeckiego. Wielkie Zgromadzenie Narodowe, powołane przez Atatürka, doprowadziło do likwidacji sułtanatu (tureckiej monarchii) i kalifatu, będącego do tej pory najważniejszą instytucją religijną w świecie muzułmańskim. Kemaliści obalili te instytucje powołując republikę i tworząc kanon nowych praw narodowych[4]. Z kolei sułtan Mehmed VI, władca z wielowiekową tradycją, został zmuszony opuścić Stambuł, początkowo udając się na Maltę, później do Hidżazu. Zmarł w Sam Remo, dokładnie w tej samej miejscowości, gdzie Liga Narodów dokonała podziału regionu Bliskiego Wschodu.

Analizując osobiste poglądy Atatürka można dostrzec jego sympatię wobec osiągnięć zachodniej cywilizacji, czy potrzebę bycia „nowoczesnym” muzułmaninem. Zdaniem A. Jevakhoffa, Kemal Atatürk okazywał zainteresowanie okresem rewolucji francuskiej z 1789 roku, której głównym celem było zniesienie monarchii[1].

            Prof. Sedat Laçiner zauważa zaś jego wysoką aprobatę dla systemu brytyjskiego, czy amerykańskiego. Nie były to jednak zupełnie obce wzory dla Imperium Ottomańskiego, które od XIX wieku stopniowo wdrażało niektóre elementy liberalnej gospodarki, demokracji[2], czy jeszcze wcześniej tzw. kapitulacji, określających prawa dla wybranych grup społecznych o charakterze wyznaniowym.

            Prof. Laçiner wspomina, iż kalifowie tureccy nie posiadali takiego autorytetu religijnego, jakim cieszyli się wcześniej w świecie arabskim. Poza tym jak zauważa, władza sułtana nie ingerowała w uprawnienia Shaykha al-Islām, choć posiadali możliwość jego odwołania[3]. W tym kontekście, kiedy szarif  Mekki Husajn bin Ali ogłosił siebie kalifem w 1924 roku, mógł postrzegać zakres władzy kalifa w kontekście doświadczeń arabskich z VII-XIII wieku (z dynastii Umajjadów i Abbasydów), a nie okresu ottomańskiego. Należy jednak pamiętać o tym, iż wspomniany szarif Mekki urodził się w Stambule, zaś jako władca Hidżazu, został powołany wcześniej przez władze ottomańskie. W tym samym roku instytucja kalifa w Turcji została rozwiązana przez Atatürka, choć oczywiście nie posiadało to już wtedy wpływu na działania Husajna. Nominacji szarifa z Mekki nie uznał jednak jego konkurent w świecie arabskim, Abdul Aziz al Saud.

            Jednym z głównych osiągnięć reform, przeprowadzonych przez Atatürka było wprowadzenie powszechnej i obowiązkowej edukacji (dla chłopców i dziewcząt), nowego kodeksu karnego i cywilnego[4]. Istotna z punktu widzenia przyszłego rozwoju państwa świeckiego była likwidacja bractw i stowarzyszeń religijnych. Poza tym wyznacznikiem tej rewolucji w świecie muzułmańskim było wprowadzenie obowiązujących świeckich praw, jako nadrzędnych wobec innych. Jak można się było spodziewać wiele z tych zmian, szczególnie w sferze społecznej, nie zostało zaakceptowanych przez wielu tradycyjnych muzułmanów[5].

            Nowy kodeks cywilny z 1926 roku przewidywał prawo zmiany religii, czy wyboru innego światopoglądu np. ateizmu[6]. Prawo to w sposób szczególny podkreślało nowe indywidualne wolności obywateli, choć stało w sprzeczności z zapisami religijnego prawa szariatu. Wybór świeckiej drogi przez Turków wydawał się czasem nie do pogodzenia z jego dotychczasową wykładnią religijną. Dodatkowo w 1928 roku zdecydowano się na wprowadzenie poprawki do tureckiej konstytucji z 1924 roku, kiedy usunięto z niej zapis, iż „religią państwa tureckiego jest islam”. W tym zapisie nie chodziło o zanegowanie muzułmańskiej tożsamości Turcji, bowiem nadal jej zdecydowana większość mieszkańców była wyznawcami tej religii, łącznie z Kemalem Atatürkiem. Poprawka ta wskazywała na świecki charakter państwa, w którym żadna religia nie jest uprzywilejowana.

W 1934 roku przeprowadzono kolejne reformy i wprowadzono zapisy przyznające te same prawa polityczne dla mężczyzn i kobiet. Zapisy te pozostawały nowatorskie nie tylko w skali tureckiej, muzułmańskiej, ale także ogólnoeuropejskiej. W praktyce jednak wiele z tych nowych praw np. zakazujących poligamii, wolnego wyboru religii i innych, nie było akceptowanych w wielu środowiskach społecznych (głównie na południowym –wschodzie kraju), gdzie lokalne, bardziej tradycyjne prawa zastępowały ustawodawstwo centralne, świeckie.

            Jedną z najbardziej namacalnych zmian w życiu codziennym obywateli tureckich, stało się zastąpienie arabskiego alfabetu, łacińskim w 1928 roku. W zamyśle tych reform było przybliżenie Turcji do zachodniej cywilizacji oraz likwidacja analfabetyzmu wśród Turków. Reformy tureckie starano się przedstawić symbolicznie za pomocą tzw. „6 Strzał” (tur. Altı Ok), które zawierały 6 głównych wytycznych Republiki Tureckiej: republikanizm, populizm, sekularyzm, rewolucjonizm, nacjonalizm i etatyzm. Spośród nich najważniejsze znaczenie miały republikanizm i sekularyzm. Potwierdzeniem dla świeckiego charakteru państwa miał być artykuł 2 tureckiej konstytucji, którego nie można było zmienić[7].

            W ramach sekularnych wytycznych Republiki Tureckiej zniesiono kalifat i obowiązywanie islamskiego prawa szariatu (1924), zakazano działalności stowarzyszeń derwiszów (1925), zamknięto tradycyjne szkoły (1924). W 1933 roku władze państwowe nakazały modlić się w miejscach publicznych w języku tureckim[8], a nie arabskim, choć ten zapis już wkrótce zniesiono. Zmiany te wynikały z potraktowania religii jako kwestii indywidualnych przekonań. Jak uważał Atatürk: „Każdy posiada wolne prawo do wyrażania swoich przekonań. Okazujemy szacunek dla religii, nie jesteśmy przeciwko sposobie myślenia, czy wyznawanych  idei, ale staramy się nie mieszać spraw religii ze sprawami narodu i państwa”[9]. Zdaniem prof. Jean-Paul Roux niechęć ludów turkojęzycznych do utraty swojej niezależności religijnej widoczna była już czasach Mongołów, kiedy obawiali się oni, aby jakaś religia nie zdobyła dominującej pozycji w ich powstającym imperium. W tym czasie na odległych stepach Mongolii przenikały się wpływy szamanizmu, chrześcijaństwa (Najmani, czy wyznający nestorianizm Kereici), buddyzmu (Tybet), czy islamu (państwo Kara Kitajów)[10].

W opinii wielu komentatorów, jednym z beneficjentów reform, stały się kobiety (przynajmniej w rozumieniu standardów zachodniej demokracji). Turecka rewolucja wniosła prawo zakazujące poligamii, czy zniesienie ograniczeń w dziedziczeniu oraz wspomniane prawa polityczne. Turczynki, wcześniej niż Francuzki zdobyły prawo głosu, przynajmniej formalnie otrzymały też dostęp do wszystkich męskich zawodów[11]. Zmiany te były jednak głównie widoczne w dużych miastach, takich jak Stambuł. Aprobata dla zniesienia muzułmańskich chust była jednak postrzegana jako wyraz westernizacji, podobnie jak zakaz noszenia fezu przez mężczyzn. Niektóre zmiany mogły być początkowo szokujące, szczególnie jeśli dotyczyły zmian w sposobie ubierania, dlatego stały się niekiedy obiektem żartów. W latach 1924-27 w Stambule ukazywał się magazyn satyryczny „Papagan”, poświęcony zmianom społecznym i kulturowym w tureckim społeczeństwie. Głównym obiektem zainteresowania magazynu stała się nowa rola kobiety w społeczeństwie, kwestie równouprawnienia etc. Magazyn wydawany był po arabsku, choć po zmianie alfabetu, utracił swój rynek. Generalnie celem magazynu był rozwój nowych trendów zachodnich, skierowanych do wyższych klas tureckiego społeczeństwa[12].

Autorzy satyrycznych obrazów starali się pokazywać reakcje przedstawicieli tureckiego społeczeństwa na zachodzące zmiany obyczajowe. Do jednych z nich należał obowiązek noszenia kapelusza w miejscach publicznych, czy wspomniana zmiana stylu ubierania przez kobiety. Generalnie przedmiotem satyry mogły być zjawiska oceniane w społeczeństwie jako kontrowersyjne, czy odrzucane przez dane grupy społeczne. Zasadniczo zmieniła się rola kulturowa kobiety, co miał podkreślać jej nowy ubiór, często bez muzułmańskiej chusty (hidżabu), czy burki oraz bardziej swobodny. Już wtedy zwracano uwagę  na takie zjawiska kulturowe, dotyczące płci, a wskazujące, iż mężczyźni po rewolucji stali się bardziej kobiecy, a kobiety bardziej męskie. Był to wynik jednak postępującego równouprawnienia, którego podobny ton można niekiedy usłyszeć także obecnie w Polsce, czy na Zachodzie.

W dyskusjach feministycznych badaczek ciekawie prezentowana jest opinia, usprawiedliwiająca decyzje Kemala o zakazie noszenia muzułmańskich chust na uczelniach, czy w instytucjach publicznych: „Jak można być „postępowym”, nie będąc jednocześnie sekularystą. Nieważne jak bardzo „nowoczesna” to będzie chustka, jest wciąż symbolem podległości”[13].

Negatywną cechą reform Atatürka było wprowadzenie ich w atmosferze autorytarnego państwa, czy procesów politycznych. Już od samego początku nacjonalizm kemalistów napotykał opór ze strony innych grup etnicznych, choćby Kurdów. W latach dwudziestych XX wieku zamieszkiwało ich w Turcji około 1,5 mln (względem 13 mln ogółu mieszkańców Turcji). Ten kurdyjski opór uświadomił kemalistowskim elitom, iż będzie trudno przeprowadzić reformy na peryferiach państwa tureckiego, także w przyszłości, nie wspominając o „eksporcie rewolucji” w sposób jaki czynili to Sowieci. Z tego powodu typowy kemalizm ograniczał się raczej tylko do terytorium Anatolii z powodów jakich wyznaczyła te granice sama doktryna kemalistowskiego nacjonalizmu.

Jak pokaże jednak przyszłość wielu przywódców muzułmańskich na świecie w większym, bądź mniejszym stopniu, będzie chciało naśladować Atatürka przy reformach systemu politycznego, czy modelu współżycia społeczno-religijnego.

Kiedy pierwsze kurdyjskie powstanie wybuchło w 1925 roku, jego symbolicznym liderem został książę Selim, syn byłego sułtana Abdülhamida. Jego przywództwo mogło oznaczać symboliczny opór kręgów, skupionych wokół poprzedniego systemu, obrońców sułtana i kalifa. Region Kurdystanu znajdował się w sąsiedztwie Mosulu, regionu będącego przedmiotem rywalizacji brytyjsko-tureckiej. Brytyjczycy objęli swoim wpływem tereny, znajdujące się na południe od Mosulu (region Mezopotamii) w czasie I wojny światowej. Po klęsce pod Kut al-Amarą w1916 roku, Brytyjczycy mieli się jednak na baczności przed Turkami[14].

            Z powodu tych geopolitycznych uwarunkowań, trudno dokładnie określić w jakiej skali kurdyjski ruch był umotywowany wówczas narodowościowo, czy też stanowił wynik zaangażowania sił, które chciały odtworzenia starego porządku na tym terenie, czy też odzwierciedlał rywalizację brytyjsko-turecką.

            Wpływ reform Atatürka w Turcji był bardzo wyraźny, to jednak na Bliskim Wschodzie spowodował mniejsze implikacje o naturze politycznej, społecznej, czy religijnej. Nacjonalizm, który podobnie obudził arabskie aspiracje do budowy niezależnego państwa narodowego, przyczynił się także do rozpadu Imperium Ottomańskiego. Umiejętnie potrafili wesprzeć te aspiracje Brytyjczycy. Oficjalnie celem Imperium Ottomańskiego było prezentowanie jedności, a nie podziały narodowościowe, które były postrzegane nawet jako forma grzechu przeciwko islamowi. W decydującym momencie I wojny światowej, szarif Mekki Husajn bin Ali, wezwał świat arabski do wojny przeciwko Turkom, zaś panislamizm stał się ważnym aspektem ideologicznym. Szarif Mekki ogłosił siebie w 1916 roku królem Arabów i muzułmanów. Pomimo tego Arabowie okazali się zbyt podzieleni i szybko znaleźli się pod zachodnim wpływem, nie będąc w stanie podtrzymać idei islamskiego kalifatu, jako realnie istniejącej siły.

Turecka rewolucja spowodowała likwidację osmańskiego kalifatu, to jednak idea restytucji, czy podtrzymania kalifatu pozostała wśród muzułmanów. Obecnie jedną z poważniejszych prób restytucji idei kalifatu w świecie muzułmańskim, stało się ogłoszenie Państwa Islamskiego w czerwcu 2014 roku, na pograniczu iracko-syryjskim oraz wybór nowego kalifa Ibrahima ibn Awwada (znanego jako Abu Bakr al-Baghdadi)[15]. W marcu 2015 roku pojawiły się jednak doniesienia, iż nowy kalif został ciężko ranny w ataku lotniczym w zachodnim Iraku.

            Utworzenie świeckiej republiki w październiku 1923 roku, następnie likwidacja kalifatu w marcu 1924 roku, stanowiła rodzaj szoku, niekiedy nawet dla umiarkowanych muzułmanów, którzy mogli to rozpatrywać w kontekście obrazy religii. W rezultacie po roku 1924 dochodziło często do podziałów wśród muzułmanów tureckich. Dla jego zwolenników, Turcja wkroczyła w okres prawdziwej, nie zdeformowanej wiary muzułmańskiej, które to deformacje miały ich zdaniem występować w innych częściach świata muzułmańskiego. Jako dowód prof. Ethem Ruhi Fığlalı miał wskazywać na wybrane epizody w życiu Kemala Atatürka, które świadczyły o jego przywiązaniu do Boga, czy do islamu[16]. Jego zwolennicy odpierali ataki krytyków twierdząc, iż pozostają oni nadal we władzy przesądów. Inną formę ożywienia muzułmańskiego zaprezentował z kolei prezydent Recep Tayyip Erdoğan (były premier w latach 2003-2014)[17], który rozpoczął reformę Hadisów, celem ich selekcji, chcąc ograniczyć ich wielowiekową deformację w praktyce religijnej[18].

            Turecka republika zmieniła życie publiczne obywateli diametralnie, także wywierając wpływ na niektóre regiony świata muzułmańskiego. Zwolennicy kręgów konserwatywnych potępiali nowy styl życia, tym samym tworzyły się napięcia pomiędzy opcją tradycyjną, a nowoczesną w kształtowaniu życia społeczno-politycznego. Wspomniane konflikty, istniejące wewnątrz wielu społeczeństw bliskowschodnich, utrzymują się do dziś, wpływając także na postawę mniejszości religijnych, głównie chrześcijan.

            Opinie w sprawie postawy i poglądów Kemala Atatürka bywają różne od bardzo entuzjastycznych, po te nawet skrajnie negatywne. Niektórzy muzułmanie postrzegają Atatürka jako nie muzułmanina, który zniszczył muzułmańską społeczność (tzw. ummę), wprowadzając bezbożne prawa, poza tym niszcząc wiele epokowych osiągnięć Imperium Ottomańskiego, z których jego mieszkańcy mogli być dumni[19]. Jednym z zarzutów przeciwników reform świeckich jest to, iż obecność mieszkańców Turcji w meczetach spadła znacznie.

            Spośród mieszkańców Turcji można znaleźć więcej osób, pochwalających jego postawę, aniżeli wśród innych muzułmanów. Wynika to z tego, że w czasie I wojny światowej (przykład Gallipoli), później wojny o niepodległość (bitwa nad rzeką Sakarya niedaleko Ankary w 1921 roku), odegrał decydującą rolę w odparciu sił alianckich. Po bitwie nad rzeką Sakarya, kiedy powstrzymał grecką inwazję i wspierających ich Brytyjczyków, otrzymał tytuł Gaziego, zarezerwowany tylko dla wybitnych jednostek w historii tureckiego islamu[20]. Tym niemniej nawet część jego zwolenników, tych o orientacji konserwatywnej, może go jednocześnie krytykować za wprowadzenie prawa, zakazującego zakładania chust przez kobiety na uniwersytetach, czy w instytucjach rządowych.

Imran Garda w swoim video zaprezentowanym w lipcu 2007 roku na łamach Al. Dżaziry zapytał o przyszłość Turcji i znaczenie reform Atatürka w tytule: „Ojciec, czy Wielki Brat?” W istocie część publicystów posiada różne zdania na temat ideologii kemalizmu. Ragıp Zarakolu[21] uważa, iż Turcja jest ostatnim totalitarnym państwem w Europie, a pisarz pochodzenia ormiańskiego Sevan Nişanyan dodaje, iż kult Atatürka umożliwia reżimowi utrzymanie się przy władzy. Prof. Richard Pipes w swojej książce „Rosja Bolszewików” wspomina o leninowskich metodach sprawowania władzy przez Kemala i Mussoliniego, choć o kursie nacjonalistycznym[22]. Z kolei analityk Hugh Pope z International Crisis Group pochwala to, iż pewne zachodnie wartości stymulowały kształtowanie się tureckich reform, choć zaleca, aby na Atatürka bardziej spoglądać w sensie historycznym, a nie ideologicznym.

            Prof. Recep Senturk[23] z Islamic Research Institute wspomniał o głębokim sensie reform z uwagi na zmiany kulturowe, choćby przejawiające się w sposobie ubierania (fez został zakazany w 1925 roku). Były turecki generał Oktar Ataman podkreślał przywiązanie armii do obrony artykułu 1[24] tureckiej konstytucji, obecnie atakowanego przez przedstawicieli partii AKP (Partia Sprawiedliwości i Rozwoju). Z tego powodu bronił możliwości militarnego interwencjonizmu w obronie sekularyzmu republiki. Podobnie najmłodsza adoptowana córka Atatürka, Ülkü Adatepe[25] opowiadała, iż  “gdyby żył ojciec jeszcze dzisiaj, nie byłby zadowolony z powstania wielu nowych szkół religijnych”[26].

            W sprawie przyczyn powstania republiki interesującym jest obserwować ukryte intencje Kemala Atatürka dla ukształtowania się tureckiego narodu  i państwa. Część komentatorów uważa, iż Kemal posiadał już w 1918 roku własną wizję republiki. Kiedy walczył o wolny kalifat (w latach 1919-21), postrzegany był nawet jako lider ruchu o charakterze panislamskim, jednocześnie będąc politycznym pragmatykiem. Sam edukację pobierał jednak w szkole wojskowej (Akademia Wojskowa w Stambule)[27]. Z tego powodu był bardziej otwarty na idee świeckie i republikańskie.

Z analizy formułowanego hasła walki o wolny kalifat (armia kalifatu – Halife Ordusu) można wnioskować, iż cel tej walki może być także motywowany politycznie. Jeśli później Atatürk okazał się niechętny istnieniu tej instytucji jest oczywistym, iż hasło to zostało wykorzystane instrumentalnie, aby skupić wokół siebie większe grono zwolenników. Niewątpliwie takie hasła mogły elektryzować szerokie rzesze społeczności muzułmańskiej na świecie.

Wracając do osoby Atatürka, oprócz tego, iż był sprawnym wojskowym, okazał się też być błyskotliwym politykiem. Nie ujawniał on nigdy swoich końcowych planów, poza tym twierdził, iż wiedza i nauka są konieczne dla ludzkiej egzystencji, nawet jeśliby miała ona wpłynąć na zmianę tradycji[28].

Świeckie reformy, przeprowadzone w Republice Tureckiej, nie zostały przyjęte w podobnym stopniu w innych częściach byłego imperium tureckiego na takich terenach, jak Palestyna, Transjordania, Syria, Kuwejt, czy Północna Afryka. Tym niemniej reformy włączyły państwa regionu do debaty na temat roli religii w życiu obywateli, funkcjonowania państwa, czy roli samego sekularyzmu. W późniejszym okresie wizja sekularnej republiki była częściowo wspierana przez ruchy o charakterze socjalistycznym, czy liberalnym. Utworzenie Tureckiej Republiki, stanowiło także duże wsparcie dla możliwości prezentacji tych idei w innych częściach świata muzułmańskiego.

Na Bliskim Wschodzie można obecnie obserwować mozaikę różnych systemów politycznych. Niektóre państwa, takie jak Turcja, Liban, Syria, czy Tunezja należą do modeli, zawierających (choć w różnym stopniu) pewne elementy państwa świeckiego. Po drugiej stronie spektrum systemów politycznych istnieją państwa, gdzie religijne prawo szariatu, pozostaje głównym źródłem prawa, czy konstytucji, jak np. w Arabii Saudyjskiej, krajach Zatoki, czy Sudanie. Dodać można także warianty pośrednie, takie jak Jordania, czy Egipt, także z pewną tendencją oparcia systemu prawa na źródłach religijnych.

W przypadku Egiptu ważnym wątkiem historycznym w analizie źródeł sekularyzmu na Bliskim Wschodzie, pozostaje ekspedycja Napoleona w 1798 roku. Uwzględniając znaczące przywiązanie Atatürka wobec idei rewolucji francuskiej można potraktować te doświadczenia egipskie z tego okresu za szczególnie istotne. Ciekawe pozostają też opinie muzułmanów z tego okresu względem samych wydarzeń rewolucji francuskiej. Prof. Jan Reychman[29] zauważa, iż kroki podjęte przez rewolucję francuską, budziły wśród Turków pewne sympatie i nieuzasadnione nadzieje, spowodowane jej stosunkiem względem religii[30]. Podobnie Europejczycy mogli postrzegać dzieło Atatürka i decyzję o likwidacji kalifatu jako działanie wymierzone przeciwko islamowi.

Prawdopodobnie sposób w jaki była postrzegana rewolucja francuska w świecie muzułmańskim, ułatwiła Napoleonowi podbój samego Egiptu. Vincent Cronin opisuje, iż „w drodze do Egiptu Napoleon przeczytał Koran i uznał to dzieło za wzniosłe”. Co więcej, przekonywał Egipcjan, iż jego armia to prawdziwi mahometanie, wypowiadając kolejno słowa, które nie mogły pozostać obojętne dla nich: „Czyż to nie my obaliliśmy papieża, który głosił wieczną wojnę przeciwko muzułmanom? Czy to nie my rozgromiliśmy rycerzy maltańskich?”. Po zapewnieniu, iż Napoleon będzie ochraniał islam w Egipcie, przywódcy muzułmańscy wydali oświadczenie uznające Napoleona jako wysłannika Boga i przyjaciela Proroka, tytułując go nawet jako sułtan El Kebir[31].  Znając jednak przebieg kampanii napoleońskich, trudno byłoby jednak z tego wnioskować, iż Napoleon w jakiś sposób szczególny sposób traktował islam, a bardziej wynikało to z rewolucyjnych haseł poszanowania wolności wyznania, czy pewnej błyskotliwości  politycznej.

Generalnie łatwiej dostrzegać pewne tylko podobieństwa pomiędzy przebiegiem rewolucji francuskiej i tureckiej, aniżeli dostrzegać w nich podobny schemat. Kemal Atatürk zdecydował się rozwiązać kalifat, gdy tymczasem papież Pius VII udał się na koronację Napoleona na cesarza w 1804 roku, choć stosunki pomiędzy cesarstwem i papiestwem pozostawały napięte.

Kemal Atatürk zapoczątkował wiele zmian w obecnym państwie tureckim. Na fali zwycięstw militarnych, otrzymał poparcie na przeprowadzenie reform, choć przy użyciu władzy autorytarnej. W czasie lat dwudziestych XX wieku niektórzy liderzy świata muzułmańskiego chcieli go naśladować, jak król Afganistanu, czy szach Iranu. Jednocześnie w tym samym czasie napotykał wiele przeszkód i wrogów we własnym obozie[32]. Jednakże wspomniane reformy w innych krajach, takich jak Afganistan, czy Iran, nie były tak mocno ugruntowane, jak w Turcji. Król Afganistanu Amanullah rządził w latach 1919-29 i po jego abdykacji, zaniechano reform społecznych o charakterze świeckim. Idea szkół koedukacyjnych, czy opcja nowej roli kobiety, bez burki, czy chusty nie mogła być w tym samym stopniu zaakceptowana w Afganistanie, co w Turcji. W 1928 roku król Amanullah odwiedził Turcję. Podobnie jak Atatürk próbował prezentować swoją żonę publicznie bez burki, przykładowo w czasie spotkań rady państwowej[33]. Jednakże zwykli mieszkańcy nie aprobowali tych zmian w tym stopniu, co w Turcji, a armia afgańska nie sprzyjała królowi[34].

Innym ważnym zwolennikiem reform Atatürka był Reza Pahlavi, przywódca Iranu. W 1921 roku udało mu się nawet ustanowić republikę Iranu, ale po zaniepokojeniu szyickich ulemów, spowodowanym likwidacją kalifatu w Turcji, religijni przywódcy doprowadzili do restytucji monarchii z dynastią Pahlavich[35]. W 1934 roku szach Reza Pahlavi odwiedził Ankarę, co wkrótce zaowocowało powstaniem Paktu w Saadabadzie w 1937 roku (Turcja, Iran, Irak, Afganistan). Sukcesem Atatürka w tym czasie było zbudowanie politycznego sojuszu państw w regionie, istniała też pośrednia możliwość rozszerzenia swoich wpływów. Tym niemniej Kemal był jednocześnie przeciwny planom Paszy Talaata[36] prowadzenia akcji antybrytyjskich i antyfrancuskich w Syrii i Iraku. Z tego powodu wpływ turecki na tereny arabskie pozostawał ograniczony (poza regionem Alexandretty – tur. Hatay)[37].

Warto jednak przypomnieć, iż Reza Pahlavi nieco inaczej widział rolę religii w funkcjonowaniu państwa, a wizja kompletnego rozdziału religii od państwa była postrzegana jako sprzeczna z islamem[38]. Pozostawały także różnice względem polityki wobec Kurdów, czy tureckich mniejszości w Iranie oraz mniejszości ormiańskiej. Od samego początku reformy świeckie w Iranie, podobnie jak w Afganistanie, posiadały tylko ograniczony zasięg. W 1979 roku doszło do obalenia władzy szacha i przejęcia władzy przez islamistów.

Farah Diba Pahlavi, trzecia żona ostatniego szacha Iranu – Mohammada Rezy Pahlaviego, już po islamskim przewrocie w swoich wspomnieniach opisywała swoje rozgoryczenie postawą Zachodu. W jej opinii nowy amerykański prezydent Jimmy Carter, który propagował „prawa człowieka” w regionie, nie rozumiał realiów Bliskiego Wschodu. W efekcie opozycja irańska postrzegała tegoż prezydenta jako swojego sprzymierzeńca. Przypomniała także poparcie telewizji BBC dla ajatollaha Chomeiniego, którą sam miał mówić, iż „BBC jest moim głosem”[39].

Jako jedyna kobieta w historii perskiej monarchii została koronowana w 1967 roku w Golestanie. Jej mąż nadal był szachem, to jednak jako regentka mogła sprawować władzę np. w czasie jego nieobecności w kraju, czy choroby. W swoim kraju znana była z działalności na rzecz emancypacji[40], rozwoju kultury, czy opieki zdrowotnej. Ważnym akcentem dla rządów szacha i jego żony były także obchody, 2,5 tys. istnienia Persji w Persepolis (dawnej perskiej stolicy, znajdującej się niedaleko obecnego Szirazu[41]) w ruinach pałacu Dariusza I, syna Cyrusa Wielkiego. Podobnie jak w przypadku Turcji Atatürka (podkreślenie dla mitycznego tureckiego Turanu, a nie osiągnięć z okresu otomańskiego) w tych obchodach wyraźny był akcent narodowy, mający podkreślać wartości bardziej perskie, a nie muzułmańskie. Jak przypominała jednak Farah Pahlavi, uważała siebie jako oświeconą muzułmankę, a poza tym była dumna ze swojego pochodzenia (z rodu Proroka)[42]. Przypomniała także, iż wielki ajatollah Kazem Szariat-Madari nie popierał fanatyzmu Chomeiniego i kierował do szacha wezwanie, aby aresztować najbardziej radykalnych duchownych”[43]. Przypadek ten wskazuje także na pewne niebezpieczeństwo powtórzenia się podobnego scenariusza w Turcji, którego wykluczyć nie można.

W promocji idei kemalistowskich na Bliskim Wschodzie można dostrzec pewną prawidłowość, iż początkowo były one pośrednio wspierane w państwach wrogich aliantom (głównie chodzi o Wielką Brytanię i Francję). Z kolei muzułmańscy Arabowie, którzy dążyli do niezależności od władzy Turków byli raczej przeciwni nowej ekspansji tureckiej. Szarif Mekki chciał odbudowy kalifatu na ziemiach arabskich, który był postrzegany przez Arabów, jako bardziej prawomocny, aniżeli kalifat turecki. Bagdad został zdobyty przez Mongołów w 1258 roku, a Kair przez Turków w 1517 roku. Negacja obecności tureckiej przez Arabów może wynikać z chęci przypomnienia swojej imperialnej przeszłości. Do podobnego argumentu przychylał się przywódca Państwa Islamskiego, negując m.in. przeszłość tureckich kalifów.

Istnieją także opinie, iż generał Pervez Musharraf, były prezydent Pakistanu był zwolennikiem idei Atatürka. Studiował on wcześniej w Turcji, podobnie jak Kemal związany był z sektorem wojskowym, próbował przeprowadzenia reform. Poza tym dążył do polepszenia stosunków z Indiami, ograniczenia roli ekstremistów religijnych w Pakistanie, Kaszmirze, czy Indiach. Zdaniem jednak innych komentatorów, reprezentował postawę antyreligijną[44]. W młodości wraz z bratem Javedem uczęszczał do szkoły św. Patryka, prowadzonej w Karaczi przez misjonarzy katolickich. Przez pewien okres mieszkał w Ankarze, kiedy jego ojciec był szefem departamentu księgowości w ambasadzie pakistańskiej w Turcji. We swoich wspomnieniach gen. Musharraf wspomina, iż rodzina ze strony ojca przybyła do Pakistanu z Arabii Saudyjskiej[45].

Pakistan posiada bardziej złożoną sytuację geopolityczną i religijną, aniżeli Turcja. W czasie władzy gen. Perveza Musharrafa, widoczne były główne podziały w pakistańskim społeczeństwie, wśród nich siły lojalne generałowi Musharrafowi, islamska demokratyczna opozycja na czele z byłą premier Benazir Bhutto[46], czy ekstremiści sympatyzujący z Talibami. Widoczne starcie uwidoczniło się w czasie walki w Czerwonym Meczecie w Islamabadzie, kiedy rządowe siły specjalne starły się z ekstremistami[47]. Ostatecznie generał Musharraf został zastąpiony przez Asifa Ali Zardariego we wrześniu 2008 roku, męża zamordowanej B. Bhutto.

Porównując Atatürka i Musharrafa można odnaleźć takie podobieństwa, iż starli się z islamskimi ekstremistami, choć Musharraf nie był w stanie zdobyć takiej popularności w społeczeństwie, co Atatürk w czasie wojny o niepodległość (1919-21). Atatürk walczył przeciwko państwom zachodnim, kiedy Musharraf je wspierał. Poza tym Imperium Ottomańskie doświadczyło pewnego eksperymentu w postaci niektórych reform republikańskich z XIX wieku. W czasie walk z islamistami momentem przełomowym w Pakistanie były walki w Czerwonym Meczecie w lipcu 2007 roku. W czasach Atatürka momentem kulminacyjnym, a zarazem symbolicznym tych walk był incydent, jaki wydarzył się w wiosce Menemen blisko Izmiru w grudniu 1930 roku. Grupa derwiszy, powiązanych z tarikatem naszkabandij, zorganizowała formę lokalnej rewolty. Zginął wtedy turecki oficer Mustafa Fehmi (poprzez ścięcie). Rewolta została stłumiona, 200 osób aresztowano, 30 skazano na śmierć, zaś władze republiki ogłosiły Fehmiego męczennikiem i bohaterem tureckiej rewolucji[48].

Zdaniem prof. Richarda Holbrooka[49], byłego specjalnego wysłannika amerykańskiego w Afganistanie i Pakistanie (2009-2010) „Atatürk pozostaje dobrym wzorcem, choć warunki w tych państwach pozostają odmienne (w Pakistanie i Turcji). Jest oczywistym, iż Pakistan nie może podążać tą samą drogą co Turcja Atatürka”[50]. Gen. Musharraf w swoich wspomnieniach krytycznie odnosił się jednak do pewnego aspektu relacji amerykańsko-pakistańskich, którego wynikiem stał się rozwój ekstremizmu w regionie. Jak pisał „my wszyscy – Stany Zjednoczone, Pakistan i Arabia Saudyjska – sprzymierzeni w walce z okupacją Afganistanu, sami stworzyliśmy swojego Frankensteina”[51]. W czasie swoich rządów wielokrotnie stawał się celem zamachów, bardziej znany przykład dotyczy jego lotu z Kolombo do Karaczi w 1999 roku (lot numer PK 805). W tym czasie premier Nawaz Sharif próbował odsunąć prezydenta Musharrafa od władzy i nie dopuścić do jego lądowania w Pakistanie. Armia stanęła jednak po stronie Musharrafa, a po nieudanym puczu Sharif, wraz z rodziną, został zmuszony emigrować do Arabii Saudyjskiej do Jeddah. W opinii gen. Musharrafa, sam Sharif kreował się na „wodza wiernych” i dążył do talibanizacji Pakistanu[52]. Po powrocie do Pakistanu w 2008 roku Nawaz Sharif poprowadził swoją partię, Muzułmańską Ligę Pakistanu do zwycięstwa, zaś w 2013 stanął na czele rządu.

Jeden z francuskich badaczy dziejów Atatürka, Alexander Jevakhoff spróbował wymienić najważniejszych przywódców muzułmańskich, inspirujących się reformami tureckimi. Wymienia on algierskich liderów Messalę Hadżdża i Farhata Abbasa, tunezyjskiego Habiba Burgibę, egipskiego Anwara Sadata, indonezyjskiego Sukarno, a także wspominanych już irańskiego szacha Rezę Pahlaviego, czy króla afgańskiego Amanullaha[53]. Przywódca turecki faktycznie miał nadzieję, iż jego reformy będą inspiracją dla innych przywódców muzułmańskich w przyszłości. W debacie nad historią sekularyzmu na Bliskim Wschodzie ważne pozostają też doświadczenia egipskie i libańskie z XIX wieku[54].

W Egipcie przed Wiosną Arabską w 2011 roku na „egipskiego Atatürka”, wskazywano Gamala Mubaraka, syna ówczesnego prezydenta Hosni Mubaraka. W przeszłości znaczącą rolę w tej roli odgrywał także prezydent Gamal Abdul Naser (1956-70), choć na bazie idei arabskiego nacjonalizmu i socjalizmu. W ostatnich latach w Egipcie widoczne było starcie opcji islamskiej i bardziej zachowawczej. Chodzi o byłego prezydenta Muhammada Mursi (2012-2013), powiązanego z Bractwem Muzułmańskim i obecnego prezydenta gen Abd al-Fattaha as-Sisi. Przyporządkowanie gen. Sisiego do orientacji świeckiej jest w tym przypadku tylko czysto umowne, bowiem sytuacja społeczno-polityczna w Egipcie znacznie się różni od tej tureckiej. Niezależnie od prawdziwych poglądów nowego egipskiego prezydenta w momencie obalania władzy Mursiego, poparł tą część egipskiego społeczeństwa, przeciwnej rządom islamistów w kraju.

Na Bliskim Wschodzie konflikty pomiędzy zwolennikami bardziej świeckiej i religijnej wizji państwa występują także w Izraelu. Ciekawym studium pozostaje w tej materii książka Uri Ruperta pt. „Izrael. Rabini i heretycy”, która pozostaje w wielu aspektach nadal aktualna[55]. W Izraelu punktem odniesienia będzie w podobnej debacie Tora, czy Talmud, a nie Koran, czy muzułmańskie hadisy, to jednak starcia ideologiczne podobnie są widoczne. Pomimo zamieszkiwania licznej ludności muzułmańskiej na terenie Izraela, jednak brakuje bezpośrednich związków pomiędzy rozwojem sekularyzmu w Izraelu, a w Turcji, czy muzułmańskich krajach Bliskiego Wschodu. Do ważniejszych kwestii można zaliczyć sprawy obywatelstwa, dyskusje na temat istnienia trybunałów religijnych, celowości  przeprowadzania badań archeologicznych. W żądaniach religijnych ortodoksów znajdują się m.in. nawoływania, aby nie profanować, czy nie zniekształcać języka hebrajskiego w mowie codziennej, występują demonstracje przeciwko przeprowadzaniu sekcji zwłok, czy blokowane są drogi w czasie szabasu, publikowane negatywne opinie o parach mieszanych. Prof. Yeshayahu Leibowitz opowiadał się nawet „za śmiercią dla odszczepieńców, apostatów i wszystkich, którzy nie uznają Tory”[56]. W odniesieniu do Talmudu przypominają oni też o większej wartości mistyki, czy opinii osób powołanych do pełnienia określonych funkcji, których decyzje  powinny bardziej wiążące, aniżeli demokratyczna wola większości[57].

Po odejściu Atatürka, skorygowano część reform w Republice Tureckiej celem poszukiwania balansu z bardziej tradycyjną częścią tureckiego społeczeństwa. W 1950 roku turecki rząd nakazał nauczania religii w szkołach podstawowych, a w 1986 roku pojawiły się sankcje karne za używanie obrazoburczych słów względem religii islamu. Oznaczało to osłabienie pozycji sekularyzmu w Turcji. W latach osiemdziesiątych XX wieku pojawiła się muzułmańska Partia Dobrobytu z Necmettinem Erbakanem na czele. W 1987 roku turecka armia pozbawiła ją jednak władzy w parlamencie, ale już 2002 roku pojawiła się Partia Sprawiedliwości i Rozwoju (AKP)[58]. Obecnie w Turcji do zasadniczych zwolenników reform Atatürka należy armia, sędziowie oraz intelektualiści.

Okres ożywienia religijnego w Turcji w tym okresie nie wydaje się być tylko zjawiskiem lokalnym, ale wręcz globalnym. Jak zauważa prof. Tadeusz Świętochowski na przełomie lat 70/80, pojawił się ruch Solidarności w Polsce, doszło do rewolucji w Iranie w 1979 roku, nawet w Izraelu w 1977 roku do władzy doszła partia Likud o bardziej konserwatywnym profilu[59].

Podobnie w Turcji, prof. Ömer Taşpınar dostrzegał w swoim artykule w 2008 roku, rodzaj walki pomiędzy ideą tzw. neo-osmanizmu i kemalizmu.  W ramach doktryny neo-ottomanizmu, miałoby dojść do odbudowy imperium na bazie umiarkowanego islamu, choć zwolennicy kemalizmu pozostają podejrzliwi wobec takiej „ekspansji poprzez islamizm”[60]. W tym ujęciu prof. Taşpınara, amerykańska koncepcja budowy „Wielkiego Bliskiego Wschodu” porównana została do doktryny neo-ottomanizmu, choć w wersji afirmowanej przez obecnego prezydenta Turcji Recepa Tayyipa Erdoğana. Tym niemniej zdaniem Metina Camsigila, byłego prezydenta Atatürk Society of America, turecka rewolucja nie może się zaadaptować w świecie arabskim, a tym bardziej zachodnia wizja demokracji[61].

Kemaliści i grupy islamskie w Turcji obawiali się amerykańskiej interwencji w Iraku w 2003 roku, choć z różnych powodów. Kemaliści sprzeciwiali się możliwemu zniszczeniu etnicznej stabilizacji w regionie, w tym głównie aktywizacji sprawy kurdyjskiej, czy odrodzenia islamistów w regionie. Niektórzy bloggerzy wskazywali na fakt, iż kemaliści krytykowali naiwną postawę Amerykanów i euro-liberałów, którzy nie rozumieli ekspansjonizmu „umiarkowanego islamu”, którego celem miało być  powolne niszczenie tureckiego sekularyzmu, laicyzmu, a w konsekwencji oddanie władzy politycznej przywódcom religijnym. W jednym z artykułów prezentowano nawet teorię, iż Amerykanie zamierzają odbudować turecki kalifat w ramach koncepcji „Wielkiego Bliskiego Wschodu”[62]. Islamiści zaś dostrzegali głównie w Ameryce zagrożenie ideologiczne, mogące zaszkodzić sprawie odrodzenia islamu na tych terenach.

W zakończeniu można wskazać, iż reformy Atatürka rozpoczęły ważny etap w zmianie relacji pomiędzy religią, a sprawami państwa w krajach Bliskiego Wschodu i w całym świecie muzułmańskim. Wpłynęło to także na życie lokalnych społeczności, w tym mniejszości religijnych. Ważną cechą opisującą Bliski Wschód, pozostaje jego różnorodność, choćby w organizacji systemów politycznych, czy roli religii. Bliskowschodnie systemy polityczne, także turecki charakteryzują się tym, iż chcąc zrozumieć ich specyfikę, konieczne jest uwzględnienie czynnika islamu, czy to w sprawie obowiązującej konstytucji, polityce, organizacji życia społeczno-religijnego.

W debacie nad rozwojem sekularyzmu w Turcji należy pamiętać o tym, iż reformy Atatürka poprzedziła działalność Komitetu Jedności i Postępu, okresu Tanzimatu, czy wcześniejszych doświadczeń innych państw świata muzułmańskiego, takich jak Egipt. Tym co odróżniało jednak przykład turecki było to, że reformy świeckie stały się faktem w majestacie prawa.

W czasie XX wieku wybrane reformy świeckie zostały zaadaptowane w niektórych krajach Bliskiego Wschodu, takich jak Syria, Irak, czy Egipt, wspieranych częściowo przez idee socjalizmu arabskiego. Ważne w materii rozwoju idei sekularyzmu w tym regionie, pozostają także doświadczenia muzułmańskiej diaspory, szczególnie w Europie i Ameryce Północnej. Jeśli niektórzy przywódcy bliskowschodni, czy muzułmańscy opierali się na reformach Atatürka, czy sympatyzowali z jej dokonaniami, to jednak dokładne odwzorowanie tych reform w regionie Bliskiego Wschodu, wydaje się nie być możliwe, choćby z uwagi na zagadnienia nacjonalizmu tureckiego.

W kontekście stałej ewolucji systemów politycznych na Bliskim Wschodzie można próbować też przewidywać ich rozwój w przyszłości. Od przełomu lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku obserwuje się na świecie stałe ożywienie religijne, także w świecie muzułmańskim, a po upadku Związku Radzieckiego, procesy te przybrały niekiedy lawinowy charakter. Doświadczyła tego też Turcja w której władze sprawuje obecnie Partia Sprawiedliwości i Rozwoju (AKP).

W poszczególnych państwach takich jak Pakistan, Afganistan, Irak, czy Libia zachodzą podobne procesy, powstają też państwa muzułmańskie o ustroju teokratycznym, jak Iran po rewolucji islamskiej w 1979 roku, czy Państwo Islamskie w 2014 roku. Aktywizacja religijna występuje także wśród diaspory muzułmańskiej na Zachodzie, w Rosji, czy terenach postsowieckich. Siły działaczy skupionych wokół rozwiązań świeckich w świecie islamu wydają się być w głębokiej defensywie, to jednak widoczne jest też  głębokie rozdarcie ideologiczne w poszczególnych krajach. Wspomniane rozdarcie jest często wypadkową całkiem innych problemów, które dotykają ten region, a związane pozostają z czynnikami o charakterze ekonomicznym, demograficznym, czy rywalizacją mocarstw.

Jeden z badaczy, prof. Dominique Moisi wskazał w 2011 roku, iż w przyszłości na Bliskim Wschodzie możliwa będzie rywalizacja pomiędzy zwolennikami opcji świeckiej- tureckiej, a religijnej-irańskiej. Opinie te wygłoszone były w momencie wybuchu rewolucji arabskich[63]. Można przyjąć, iż na przeciwstawnych biegunach będą rozpatrywane opcje modelu teokratycznego (np. Iran ajatollahów, czy Państwo Islamskie) i świeckiego (Turcja Atatürka). Tym niemniej Turcja zmieniła się znacznie od 1923 roku, zaś sytuacja w Iranie po zamieszkach w 2009 roku też wydaje się być niepewna. Pewnym potwierdzeniem dla teorii prof. Moisi wydają się być stałe konflikty wewnętrzne, występujące w Turcji, wydarzenia w Egipcie, gdzie odsunięto od władzy prezydenta Mursiego (związanego z Bractwem Muzułmańskim), czy opozycja Republiki Syryjskiej względem Państwa Islamskiego, które kontroluje znaczne tereny syryjskie.

Bibliografia
  • Alexandre Jevakhoff, Kemal Atatürk. Droga do nowoczesności, Warszawa 2004.
  • Al Jazeera English, Atatürk’s secularist legacy, 22.7. 2007, aljazeera.com
  • Ardavan Bahrami, Imperial Iran, 2004-2008, http://imperialiran.blogspot.com/
  • Barnaby Phillips, Turkey’s secularism challenged, “Al Jazeera English”, July 18, 2007, aljazeera.com

[5]             Bernard Lewis, Why Turkey is the Only Muslim Democracy, “The Middle East Quarterly”, Marzec 1994, Volume I: nr 1, Philadelphia 1994, http://www.meforum.org/216/why-turkey-is-the-only-muslim-democracy

  • Burak H. Sansal, Atatürk’s reforms, “All about Turkey”, 1996–2009, http://www.allaboutturkey.com/reform.htm
  • David Fromkin, A Peace to End All Peace. The Fall of the Ottoman Empire and the Creation of the Modern Middle East, New York 2001.
  • Eugene L. Rogan, Frontiers of the State in the Late Ottoman Empire, Cambridge Middle East Studies, 1999.
  • Edward J. Erickson, Gallipoli i Bliski Wschód 1914-1918. Od Dardaneli do Mezopotamii, Poznań 2011.
  • Farah Diba Pahlavi, Z miłości do mojego króla, Kraków 2004.
  • Friedrich Ragette, A Monument In Ankara, “Saudi Aramco World”, Maj/Czerwiec 1966, ss. 21-25, http://www.saudiaramcoworld.com/issue/196603/a.monument.in.ankara.htm
  • George W. Gawrych, The Young Atatü From Ottoman Soldier to Statesman of Turkey, London-New York 2013.
  • Gulnoza Saidazimova, Islam–Turkish Theologians Revise Hadith, to Mixed Reactions, “Eurasia Insight”, 19. 3. 2008, http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/pp031908.shtml
  • Gökhan Çetinsaya, Essential Friends and Natural Enemies: The Historical Roots of Turkish-Iranian Relations, “Middle East Review of International Affairs”, Istanbul 2003, http://meria.idc.ac.il/
  • Imran Garda, Father of the Turks (video), 18.7.2007, You Tube [w:] Atatürk`s secularist legacy, “Al Jazeera English”, 22.7.2007, www.aljazeera.com
  • Interview with Richard Holbrooke, The West’s Common Interest In Afghanistan, “New Perspectives Quarterly”, Volume 24/4,  2007,  http://www.digitalnpq.org/archive/2007_fall/08_holbrooke.html
  • Jacob M. Landau, Turkey between Secularism and Islamism, “Jerusalem Letter Viewpoints”, No. 352, Jerusalem Center for Public Affairs, Philadelphia, 2. 1997, http://www.jcpa.org/jl/vp352.htm
  • Jan Reychman, Historia Turcji, Z. Nar. im. Ossolińskich 1973.
  • Jean-Paul Roux, Historia Turków, Gdańsk 2003.
  • Jerzy S. Łątka, Kemal Atatürk. Ojciec Turków, Kraków 1994.
  • Majid Tehranian, Disenchanted Worlds: Seculartization and Democratization in the Middle East, “Paper for Presentation at the World Congress of International Political Science Association Quebec City”, 1-5. 8. 2000,http://www2.hawaii.edu/~majid/draft_papers/secularization/secularization.html
  • nauk. Marian Kent, The Great Powers and the End of the Ottoman Empire, London 2005.
  • Metin Camcigil, The Concepts of the Turkish Model and the Greater Middle East Initiative, Atatürk Society of America, http://www.ataturksociety.org/
  • Michael Rubin, Green Money, Islamist Politics in Turkey, “The Middle East Quarterly”,
  • Zima 2005, Volume XII: nr 1, Philadelphia 2005, http://www.meforum.org/684/green-money-islamist-politics-in-turkey
  • Mohammad Elfie, Nieshaem Juferi, Mustafa Kemal Atatürk: The Enemy of Islam, http://www.radioislam.org/ataturk/kamal_ataturk.pdf
  • Mustafa Akyol, The Tragedy of Kemalist Feminism, “Turkish Daily News”, 16. 6. 2007, http://www.thewhitepath.com/
  • Mustafa Kemal Atatürk website, http://www.ataturk.com/
  • Omer Bin Abdullah, Atatürkism Reincarnated?, “Islam Online”, 25. 6. 2001, http://www.islamonline.net/
  • Ömer Taşpınar, Turkey’s Middle East Policies Between Neo-Ottomanism and Kemalism, Carnegie Middle East Center, Nr 10, 2008, http://www.carnegieendowment.org/files/cmec10_taspinar_final.pdf
  • Patricia Carley, Turkey`s role in the Middle East, United States Institute of Peace, Washington 1995, http://www.usip.org/
  • Pervez Musharraf, Na linii ognia. Wspomnienia, Warszawa 2007.
  • Peyami Safa, Reflections on the Turkish Revolution, Atatürk Research Center, Ankara 1999.
  • Red nauk. Tadeusz Majda, Leksykon wiedzy o Turcji, Warszawa 2003.
  • Robert Pigott, Turkey in radical revision of Islamic texts, “BBC World”, 2. 2008, http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7264903.stm
  • Sedat Laciner, M K Atatürk’s Turkey A Model For the Greater Middle East, USAK, 4. 9. 2007,http://www.turkishweekly.net/news/47999/m-k-ataturk-s-turkey-a-model-for-the-greater-middle-east.html

 

Paper Title


Atatürk Reforms in Turkey and its Impact on Political – Religious Issues in the Middle East

 

Abstract

This paper examines the vision of Atatürk reforms during 1920`s and the position of secularism among selected political systems in the Middle East  and the Muslim World after 1923 year. Atatürk reforms began the process of creation of new political and social order in the area of Anatolia after abolition of the Ottoman Caliphate. This process which started by Turkish Revolution was partly also a road for obtaining secularism among some parts of the Islamic World.

Keywords:

Mustafa Kemal Atatürk, Turkish Revolution, secularism, Caliphate

 

[1] A. Jevakhoff, Kemal Atatürk…, s. 250. Obecna Turcja obejmuje teren Anatolii oraz fragmenty Rumelii. Wcześniej wielonarodowe Imperium Ottomańskie zawierało w swoich granicach Anatolię, ziemie arabskie (Palestyna,Transjordania, Syria, Mezopotamia, Północna Afryka), greckie, południowych Słowian oraz inne. Terytorium Anatolii było zamieszkane przez Turków, Kurdów, Ormian oraz inne narodowości.

[2] Sedat Laciner, M K Atatürk’s Turkey A Model For the Greater Middle East, USAK, 4. 9. 2007, http://www.turkishweekly.net/news/47999/m-k-ataturk-s-turkey-a-model-for-the-greater-middle-east.html. Alexander Jevakhoff, Kemal Atatürk. Droga do nowoczesności, Warszawa 2004, s. 108.

[3] Op. cit. Dodatkowo należy wyjaśnić, iż Shaykh al-Islām był najważniejszym spośród duchownych ulemów (muzułmańskich teologów) w Imperium Ottomańskim. Posiadał wpływ na wybór nowego sułtana, choć po jego wyborze, zakres władzy Shaykha pozostawał niższy, aniżeli sułtana. Najważniejszą instytucją religijną (jednocześnie świecką) muzułmanów pozostawał kalifat, oznaczający „władzę namiestnika Muhammada – kalifa (halif) nad całą wspólnotą muzułmańską (umma)”. Od 1517 roku siedzibą kalifatu był Stambuł, a sułtanowie tureccy byli nominalnymi kalifami. Mehmed VI formalnie po zniesieniu sułtanatu w 1923 roku był jeszcze kalifem do roku 1924.  (red. nauk. Tadeusz Majda, Leksykon wiedzy o Turcji, Warszawa 2003, s. 115).

Peyami Safa, Reflections on the Turkish Revolution, Atatürk Research Center, Ankara 1999, s. 13. Ziemie mitycznego Turanu obejmowały jednak w istocie rozległe terytoria, bowiem dotyczyły obecności i podbojów takich ludów o korzeniach tureckich jak Hunowie, Mongołowie, Turcy seldżuccy, czy osmańscy. Jedna z powieści historycznych Safy dotyczyła Attyli, wodza Hunów. Prof. Jean-Paul Roux do ludów o korzeniach tureckich dodaje także Scytów, wzmiankowanych m.in. przez greckiego Herodota. W ludach tureckich zazwyczaj dostrzegano mitycznego Goga i Magoga, zwiastujących najczęściej nieszczęścia, podboje. Faktycznie „trudno wyobrazić sobie, jaki byłby los Turków w świecie powszechnego pokoju” (Jean-Paul Roux, Historia Turków, Gdańsk 2003, s. 23, 271). Opisując jednak tą spuściznę w ten sposób trzeba zachować ostrożność, szczególnie względem zagadnień mitycznych. Podobnie istnieje „międzynarodówka paleoazjatycka”, zrzeszająca m.in. organizacje amerykańskie – indiańskie, wspierające tureckich autochtonów w Rosji (op. cit., s. 315). Niektórzy badacze dostrzegają także w Rosji specyficzne dziedzictwo o rodowodzie słowiańskim i mongolskim. Nawet protoplaści polskiej szlachty, Sarmaci, to potomkowie Scytów. Przemysław Urbańczyk próbując doszukiwać się pochodzenia Mieszka I, odnajdywał nawet jego pewne związki z mitycznym królem Gog. „Meszek to także ludzie mieszkający na północy, którzy sprzedają niewolników i wyroby z brązu, którymi rządził wielki książę Gog (Ez 38,3; 39,1), Przemysław Urbańczyk, Mieszko Pierwszy Tajemniczy, Toruń 2012.

[4] Przynajmniej w literze prawa istniała możliwość zawierania małżeństw mieszanych, a poligamia była zakazana.

Nie oznaczało to jednak, iż nowe prawa przyjęto jednomyślnie. W wielu regionach Turcji, szczególnie na wschodzie nie zaakceptowano likwidacji kalifatu, zakazu działalności religijnych szkół, czy nowych ubiorów. Jako ciekawostkę można podać fakt, iż fez przyjęty w 1829 roku, był podobnie wtedy postrzegany przez tradycyjnych Turków, jako ubiór niewiernych.

[5] Podobnie dziś w stosunkowo liberalnych muzułmańskich społeczeństwach, takich jak Jordania, czy Malezja, prawo szariatu pozostaje nadrzędne wobec prawa cywilnego w sprawach rodzinnych. Dotyczy to jednak głównie tylko muzułmańskich społeczności, bowiem takie społeczności, jak chrześcijanie podlegają innym sądom w podobnych przypadkach.

[6] Jerzy Łątka, Kemal Atatürk. Ojciec Turków, Kraków 1994, s. 195.

[7]„Republika Turecka jest demokratycznym, laickim i socjalnym państwem prawnym, opartym na zasadach pokoju publicznego, solidarności narodowej i sprawiedliwości, szanującym prawa człowieka; wiernym wyrażonej przez Atatürka zasadzie nacjonalizmu i opierającym się na fundamentalnych zasadach zawartych w Preambule” (Metin Camcigil, The Concepts of the Turkish Model and the Greater Middle East Initiative, Atatürk Society of America, http://www.ataturksociety.org/ Polskie tłumaczenie pochodzi ze strony Biblioteki Sejmowej, Konstytucja Turcji, Biblioteka Sejmowa, Warszawa 2013, http://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/konst/turcja2013.pdf

[8] Burak H. Sansal, Atatürk’s reforms, All about Turkey, 1996–2009, http://www.allaboutturkey.com/reform.htm

[9] Mustafa Kemal Atatürk website, http://www.ataturk.com/

[10] Przykładem tureckiego władcy, który skłaniał się także ku synkretyzmowi i ekumenizmowi był turecki władca w północnych Indiach – Akbar (Jean-Paul Roux, Historia Turków, Gdańsk 2003, s.26,163). Z kolei Luce Boulnois odrzuca tezę, iż można posądzać Mongołów o brak kultury, czy barbarzyństwo (bardziej niż inne ludy w tym czasie). Opisuje jedno z powiedzeń tamtych czasów, dotyczące prowadzenia handlu na terenach imperium mongolskiego: „młoda dziewczyna mogła je przejść bezpiecznie ze złotą misą na głowie” (Luce Boulnois, Szlakiem jedwabiu, Warszawa 1968, s. 307).

[11] Jean-Paul Roux, Historia Turków, Gdańsk 2003, s. 255. Poza tym zwrócono uwagę na relatywnie wysoki wskaźnik objęcia edukacją kobiet o rodowodzie tureckim (w Kazaniu w rosyjskim Tatarstanie na początku XXw. ten wskaźnik był wyższy 4-krotnie, aniżeli w całej Rosji, op. cit., s. 259).

[12]  Satyra turecka w latach 1924-27, Portal Emiddle East, 3.3. March 2008, http://www.emiddle-east.com

[13] Mustafa Akyol, The Tragedy of Kemalist Feminism, Turkish Daily News, 16.6. 2007, http://www.thewhitepath.com/

[14] Edward J. Erickson, Gallipoli i Bliski Wschód 1914-1918. Od Dardaneli do Mezopotamii, Poznań 2011, s. 142 („Kapitulacja 6 Dywizji (Puna) była największą kapitulacją wojsk imperialnych od Yorktown w 1781 roku do Singapuru w 1942”).

[15] W sprawie Państwa Islamskiego informacje zawarto w następujących artykułach: Państwo Islamskie w analizie magazynu `The Atlantic`, ISIS w świetle artykułów Al-Arabiyi, Powstanie Państwa Islamskiego na łamach Al Dżaziry. Artykuły dostępne na Portalu Emiddle East, www.emiddle-east.com

[16] Ethem Ruhi Fığlalı, Atatürk and The Religion of Islam, Atatürk AraŞtirma Merkezi Dergisi, Sayı 26, Cilt: IX, Mart 1993, http://www.atam.gov.tr/

[17] Przy okazji można przypomnieć, iż prezydent  R.T. Erdoğan z partii AKP (Partia Sprawiedliwości i Rozwoju) jest postrzegany jako umiarkowany muzułmanin, otrzymywał znaczną pomoc na cele religijne m.in. z Arabii Saudyjskiej (Michael Rubin, Green Money, Islamist Politics in Turkey, The Middle East Quarterly, Winter 2005, Volume XII: number 1, Philadelphia 2005, http://www.meforum.org/684/green-money-islamist-politics-in-turkey)

[18] Robert Pigott , Turkey in radical revision of Islamic texts, BBC World, 26.2. 2008, http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7264903.stm

[19] Mohammad Elfie, Nieshaem Juferi, Mustafa Kemal Ataturk: The Enemy of Islam, http://www.radioislam.org/ataturk/kamal_ataturk.pdf

[20] Komentarze internautów na łamach angielskojęzycznej wersji Al. Dżaziry, www.aljazeera.com oraz artykuł: 1 Muslim Nation, http://1muslimnation.wordpress.com/

[21] Turecki aktywista, znany głównie z obrony praw mniejszości narodowych w Turcji. W 2012 roku otrzymał nagrodę Asyryjskiego Ośrodka Kulturalnego w Sztokholmie, był także nominowany do Pokojowej Nagrody Nobla.

[22] Richard Pipes, Rosja Bolszewików, Warszawa 2005, s. 253. Jednocześnie prof. R. Pipes zaleca wyrażać stronniczość przy pisaniu historii, wspominając samego Arystotelesa, który „uważał tych, którzy się nie gniewają, …za głupich”. Op. cit. s. 544-45.

[23] Profesor socjologii na Uniwersytecie Fatih w Stambule.

[24] Artykuł 1 „Państwo Tureckie jest republiką”, Konstytucja Turcji, Biblioteka Sejmowa, Warszawa 2013, http://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/konst/turcja2013.pdf

[25] Ülkü Adatepe zginęła w wypadku samochodowym w 2012 roku.

[26] Imran Garda, Father of the Turks (video), 18.7.2007, You Tube [w:] Atatürk`s secularist legacy, Al. Jazeera English, 22.7.2007, www.aljazeera.com

[27] W czasie swojej służby wojskowej na Bliskim Wschodzie (w stopniu kapitana w Damaszku), założył organizację „Vatan ve Hurriyet” (Ojczyzna i Wolność).

[28] Ważne zmiany dotyczące Imperium Ottomańskiego były już widoczne od roku 1839, wraz z manifestem z Gülhane, później reformy były kontynuowane przez m.in. członków Komitetu Jedności i Postępu (w rezultacie sądy religijne znalazły się pod jurysdykcją ministra sprawiedliwości, a kobiety dopuszczono do studiów na uniwersytecie).

[29] Prof. Jan Reychman (1910-1975) od 1955 kierował katedrą turkologii i hungarologii na Uniwersytecie Warszawskim.

[30] Jan Reychman, Historia Turcji, Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1973, s. 192.

[31] Vincent Cronin, Napoleon, Warszawa 1999, s.183-185. Nawiązując do wątku maltańskiego, jak wspomina Cronin, Napoleon zniósł tam niewolnictwo, feudalne przywileje, Żydów zrównał w prawach z chrześcijanami, uwolnił 2 tys. Turków i Maurów”. Op. cit. 180.

[32] Po I wojnie światowej Turcja otrzymywała pewne wsparcie ze strony bolszewickiej Rosji, choć Kemal był przeciwny powstaniu Tureckiej Partii Komunistycznej. Inną wizję prezentował przebywający w Berlinie Pasza Enver, zięć kalifa, były otomański minister wojny, który skłonny był przystać początkowo na powstanie Republiki Tureckiej Rad. Tym niemniej później Enver walczył z Rosjanami w Azji Środkowej, dążąc do odbudowy Turkiestanu w regionie Buchary już pod hasłami panislamskimi, a wspierany częściowo przez króla Afganistanu. Ostatecznie zginął w połowie 1922 roku w walkach z bolszewikami.

[33] Konstytucja afgańska  pochodziła z 1923 roku.

[34]Afghanistan – Without Warlords, PBS, Berkeley 2004, http://www.pbs.org/frontlineworld/fellows/afghanistan/04.html

[35] Gökhan Çetinsaya, From the Tanzimat to the Islamic Revolution: continuity and change in Turkish-Iranian relations, Turkish Review of Middle East Studies, Stambuł 2002.

[36] Pasza Mehmet Talaat był ottomańskim ministrem spraw wewnętrznych i wielkim wezyrem, został zabity w Berlinie w 1921 roku.

[37] Ograniczenie wpływu idei kemalistowskich na tereny arabskie, czy kurdyjskie poza Turcję, wynikało także z wyboru opcji nacjonalistycznej. Region Alexandretty, zwany jako turecka prowincja Hatay, został przyłączony do Turcji w 1939 roku.

[38]Patricia Carley, Turkey`s role in the Middle East, United States Institute of Peace, Washington, 1995, http://www.usip.org/

[39] Farah Diba Pahlavi, Z miłości do mojego króla, Kraków 2004, s. 209, 224.

[40] Op. cit. Jak wspominała w czasie jej rządów, poligamia została prawnie zabroniona, choć w tym czasie kobieta w Iranie wciąż nie mogła np. wyruszyć w podróż bez pisemnej zgody męża (s. 138). W swoich pamiętnikach opisywała także o przyjaźni, jaką łączyła ją z żoną Anwara Sadata – Dżihan as-Sadat , czy królową Noor – żoną króla jordańskiego Husajna I.

[41] W tym czasie Sziraz uchodziło za miasto kultury, choć jej przeciwnicy nazywali je niekiedy „przybytkiem rozpusty”, op. cit., s. 217.

[42] Op. cit., s. 77.

[43] Op. cit., s. 218. Ajatollah Mohammad Kazem Szariat-Madari (1905-1986) pochodził z azerbejdżańskiego Tebrizu i do 1978 roku był duchowym przywódcą irańskich szyitów.

[44]Saeed Naqvi, Musharraf as a new Ataturk?, Indian Express, 22.4. 2005, http://www.indianexpress.com/oldStory/68852/

[45] Pervez Musharraf, Na linii ognia. Wspomnienia, Warszawa 2007, s. 20-25.

[46] Op. cit. s. 138. Zdaniem gen. Musharrafa, Bhutto reprezentowała “islamską wersję socjalizmu, realizowaną poprzez nacjonalizację banków, przemysłu i centrów finansowych”.

[47] Zamach na Benazir Bhutto, Portal Emiddle East, 27.12. 2007, www.emiddle-east.com

[48] A. Jevakhoff, Kemal Atatürk…, s. 345-46.

[49] Prof. Richard Holbrooke zmarł w grudniu 2010 roku, na stanowisku został zastąpiony przez Marca Grossmana.

[50] Wywiad z Richardem Holbrooke, The West’s Common Interest In Afghanistan, New Perspectives Quarterly, Volume 24/4,   2007, http://www.digitalnpq.org/archive/2007_fall/08_holbrooke.html

[51] Pervez Musharraf, Na linii ognia …, s. 182.

[52] Op. cit., s. 141, 176.

[53] A. Jevakhoff, Kemal Atatürk…, s. 321.

[54] Majid Tehranian, Disenchanted Worlds: Seculartization and Democratization in the Middle East, Paper for Presentation at the World Congress of International Political Science Association Quebec,  1-5.8. 2000, http://www2.hawaii.edu/~majid/draft_papers/secularization/secularization.html

[55] Uri Rupert, Izrael. Rabini i heretycy, Res Polona 1992 (Back to the Ghetto Zionism In Retreat, Prometheus Books, New York 1988).

[56] Op. cit., s. 27.

[57] Op. cit., s. 20.

[58] Partia Dobrobytu swoją uwagę zwracała głównie na Bliski Wschód, zaś AKP zainteresowana jest Zachodem, jak i regionem bliskowschodnim. (Ömer Taşpınar, Turkey’s Middle East Policies Between Neo-Ottomanism and Kemalism, Carnegie Middle East Center, Nr 10, 2008, http://www.carnegieendowment.org/files/cmec10_taspinar_final.pdf)

[59]Tadeusz Świętochowski, Azerbejdżan i Rosja. Kolonializm, islam i narodowość podzielonym kraju, Warszawa 1998, s. 218.

[60] Ömer Taşpınar, Turkey’s Middle East Policies …, op. cit. Ömer Taşpınar jest profesorem w amerykańskim National War College, dyrektorem Turkey Project w Brookings Institution, wcześniej pracował m.in. w Johns Hopkins University. Z innych jego publikacji, interesujących w prezentowanym temacie można zaliczyć: „An Uneven Fit: The Turkish Model and the Arab World” (Brookings Analysis Paper, August 2003).

[61] Metin Camcigil, The Concepts of the Turkish Model and the Greater Middle East Initiative, Atatürk Society of America, http://www.ataturksociety.org/

[62] W poniższych artykułach opisano także podróż byłego ambasadora amerykańskiego w Turcji – Marca Isaiaha Grossmana (1995-1997) z Ammanu do Ankary 3.3.2004 roku, celem uczestnictwa w panelu dyskusyjnym, poświęconemu 80-rocznicy zniesienia kalifatu w Turcji i na świecie. Kolejno wspomniano o tajemniczych spotkaniach w Waszyngtonie ówczesnego premiera tureckiego –  R. T. Erdoğana z Osmanem Efendi, wnukiem sułtana Abdülhamida II (1876-1909) w styczniu 2004 roku (Will Turkey Welcome the Greater Middle East Idea?, 15.3.2004; Greater Middle East Initiative: Essential Reforms Cannot be Imposed, 11.3. 2004, http://globalsecurity.org/military/library/news/2004/03/wwwh40311.htm

[63]Dominique Moisi, An Arab Spring?, Project Syndicate, 2011, http://www.project-syndicate.org/commentary/moisi62/English

 

Autor tekstu: Marcin Pietrzyk,  2015-2016.

PDF